dinsdag 8 mei 2018

Murat Isik - Wees onzichtbaar

Resensie door Roosje
Ambo Anthos

Murat Isik wint de Libris Literatuur Prijs 2018 


Wees onzichtbaar van schrijver Murat Isik 'verdient groter publiek' en krijgt dus de Nederlandse Boekhandelsprijs



Bijlmer Blues


In de winter van 1983 reden we onze nieuwe toekomst tegemoet toen we de grens passeerden bij Nieuwerschans, het meest oostelijk punt van Nederland. Voor in de auto riep Kadit ‘Hollanda!’ toen we na vele uren eindelijk de Duitse Autobahn achter ons lieten.’


Metin is drie jaar als hij met zijn oudere zus en zijn moeder in de Bijlmer aankomt; het zijn de vroeger jaren 80 van de twintigste eeuw; de Bijlmer bestaat al een paar decennia. Zijn vader is zijn gezin al vooruit gereisd. De vier komen weliswaar uit Izmir, aan de westkust van Turkije maar zijn geen Turken; ze zijn Zaza, een minderheidsgroep die oorspronkelijk uit Iran stamt, enigszins gelieerd aan de Koerden, maar met de nadruk op enigszins. Als ze al moslim zijn behoren ze tot de Alevieten, een stroming die sterk neigt tot het esoterische soefisme en niets te maken heeft met de orthodoxe islam. Metins vader is communist en moest daarom Turkije na de staatsgreep van de jaren tachtig ontvluchten.

Het gezin had het eerst in Duitsland geprobeerd waar familieleden van de vader woonde. De Duitse regering had het gezin geen eigen huis toebedeeld en de familie werd het gelogeer van het gezin van Metin na een tijdje moe.

In Nederland kregen zij meer voet aan de grond: een flat in de Bijlmer en een uitkering voor het levensonderhoud. De vader van Metin was principieel en heeft in zijn leven nauwelijks gewerkt omdat hij zich altijd door de kapitalisten voelde uitgebuit. Je zou kunnen zeggen dat hij in zeker zin een uitvreter was.

Atheïst

Het huwelijk van de vader en moeder van Metin is niet erg gelukkig. Eigenlijk had zijn vader niet zo jong willen trouwen en eigenlijk had hij ook geen kinderen gewild. Dat liet hij regelmatig weten in ruzies en onenigheden met de moeder. Het liefst was de vader met zijn communistische maten op stap, op de club, de vereniging, naar het voetbal, de kroeg in. Drinken doet hij ook, hij is immers geen moslim, hij noemt zichzelf atheïst. Vreemdgaan doet hij ook, en dat soms nauwelijks verhuld. Hij is een ongelooflijke egoïst.

Op een dag - ik was een jaar of negen - werd het mij allemaal duidelijk. ‘Ik had nooit kinderen moeten nemen,’ zei mijn vader terwijl hij naar het tafelblad staarde alsof het pas op dat moment tot hem doordrong, en we medelijden met hem moesten hebben.’

De moeder doet haar best de kinderen goed op te voeden, het huishouden te doen en later gaat zij werken om het krappe gezinsinkomen aan te vullen. Haar man maakt veel ruzie met haar, maar zij staat haar vrouwtje; ze laat zich niet zo maar in de hoek zetten, al vernedert haar man haar waar zij en de kinderen bij staan. Zij is in staat een behoorlijke carrière op te bouwen ondanks haar gebrek aan scholing.

Wanneer mijn moeder vroeg wat hij ging doen, beweerde mijn vader altijd dat hij een bezoek ging brengen aan de vereniging, de plek waar hij met linkse Turken, Koerden en Zaza’s met een anarchistische inborst over politiek sprak.
Het enige wat ze met elkaar deelden, was hun haat jegens het kapitalisme en hun voorliefde voor drank en gokspelen.’

Underdog

Dit boek van Isik verhaalt van een jongetje dat niet autochtoon is in Nederland. Dat jongetje leeft thuis in moeilijke omstandigheden. Zijn vriendjes komen ook niet uit Nederland, - al wonen er in zijn flat nog best Nederlandse mensen - maar die vriendjes zijn moslim of juist heel christelijke: respectievelijk een jongen uit Pakistan en eentje uit Suriname. Om de een of andere reden vindt Metin het moeilijk om te zeggen dat zijn vader atheïst is; hij kent namelijk bijna geen mensen die niet op de een of andere wijze geloven in god of allah, behalve de juffen en meesters op school en buurman meneer Rolf.

Dat Metin een introvert en onzeker kind is, dat de toorn van zijn vader steeds probeert te vermijden, vergemakkelijkt zijn leven evenmin. Bovendien staan zijn ouders erop dat hij, net als zijn oudere zus, vwo gaat doen om daarna te gaan studeren. Zijn vader ondersteunt hem hier helemaal niet in.

Metin is op geen enkele wijze een doorsnee-allochtoon. Maar dat weet alleen hij eigenlijk en ook zijn latere vriend op het vwo Kaya, die groot, sterk en zelfverzekerd is. Kaya sleept hem door de middelbare school, waar Metin de pispaal en de underdog is, die door iedereen gepest wordt.

Slachtoffer

Ik moest wel vaak aan Alfred Birney’s De tolk van Java denken, dat ook gaat over een Nederlander uit den vreemde, zal ik maar zeggen. Maar qua toon lijken de boeken totaal niet op elkaar. Waar Birney’s boek uitmunt in boosheid en energie en overmoedigheid, zo timide is Metin in Isiks boek. Zo energiek als de belevenissen van de tolk van Java zijn, van vader en zoon, zo slopend en bijna slachtofferachtig is de coming-of-age van Metin. Slachtoffer is niet helemaal een goede aanduiding voor Metin, hij is niet werkelijk een slachtoffer, maar voor zichzelf opkomen doet hij ook niet makkelijk. Hij laat zich pesten, hij laat zich door zijn vader koeioneren - zijn zus doet dat namelijk juist niet -, hij laat zich door anderen voortjagen. Hij is tamelijk passief, hij trekt zich terug in zichzelf en in zijn stripboekjes; hij is een zachte jongen.

Dat maakt het hoofdpersonage in Wees onzichtbaar - de titel is heel juist! - bijna een anti-held, al leef je erg met hem mee, en soit, hij redt het toch maar mooi op het vwo zonder enig wiskundig inzicht - hé, dat komt me bekend voor -. Maar je zou hem af en toe toch wel eens een flinke schop onder de kont geven of juist een innige aai over de bol. Maar ik moet ook toegeven, er zijn situaties waarin hij zeer heroïsch optreedt, waarin hij ineens het inzicht en de overmoed krijgt dat hij van zich af moet bijten.

Het hele boek is ook een ode op de Bijlmer; er wordt veel tijd uitgetrokken voor de geschiedenis en het oorspronkelijk idealistisch idee van de Bijlmer. Het personage van meneer Rolf, een aan lager wal geraakte actievoerder, vertegenwoordigt dit personage. Tegelijk is het natuurlijk ook het verdriet, de blues, over het verval van een groots opgezette woonwijk: een diverse en verarmde bevolking, junks, criminaliteit, de Bijlmerramp, de renovatie: het komt allemaal langs.
Als Metin een vroegere voetbalmaat tegenkomt die verslaafd is geraakt en hem een fiets probeert te verkopen: voelt Metin zich schuldig:

Terwijl hij (de maat, rdv) wegfietste, werd ik overvallen door een brandend schuldgevoel. Ik had hem iets moeten geven, wist ik. Al was het maar om hem terug te betalen voor alle doelpunten en vreugde die hij me ooit had geschonken.’

Blues

Dat is het mooie in dit boek: Metin en de Bijlmer gaan hand in hand; lopen gelijk op in hun gebeurtenissen en belevenissen. Ode aan en blues van deze immense wijk.; ode aan en blues van zo’n introvert en gevoelig jongetje.
Afscheid van de Bijlmer is de afscheid van zijn jeugd. Als hij later nog eens terugkomt herkent hij zijn woonwijk wel en niet. Dat is algemeen menselijk: dat gebeurt ons allemaal als we teruggaan naar het huis, de wijk, de plek waar we zij opgegroeid.

Ik loop naar mijn oude flat, aarzelend eerst maar daarna steeds sneller, voordat hij weer van me wordt afgepakt. [...], zie ik dat alles is zoals we het lang geleden hebben achtergelaten, toen we vertrokken zonder afscheid te nemen. [...]
Ik loop verder en passeer de woningen van de andere buren. Het beeld begint te vervagen. ‘Nog even,’ prevel ik, ‘alsjeblieft nog even.’’

Het boek is uiterst leesbaar, ik heb me zeer vermaakt en ik heb erg meegeleefd met Metin; een kritiekpuntje is dat het verhaal wel tamelijk eendimensionaal is; het is een verslag van een jeugd. En dan te bedenken dat ik net met een groepje die-hards De aanslag van Mulisch heb gelezen en bestudeerd: een roman met zoveel lagen dat die niet eens te tellen zijn; een grotere tegenstelling bestaat er haast niet.

Isik heeft een uitstekende schrijfstijl, goed, nauwkeurig, vlot.
Ik ga hem volgen, Murat Isik, absoluut.

De auteur

Murat Işık (İzmir, 11 september 1977) is een Nederlandse schrijver en jurist van Zaza-Turkse afkomst. Işık studeerde rechtsgeleerdheid aan de Universiteit van Amsterdam en San Francisco State University. Zijn eerste prijs kwam voor zijn korte verhaal 'De purperen citroen' tijdens de juni Kunstmaand van 2007. Dit verhaal is door regisseur Thomas Bijsterbosch vertaald in een theaterstuk. In 2011 kreeg hij de El Hizjra Literatuurprijs voor het korte verhaal 'De laatste reis'.

In 2012 kwam zijn eerste roman uit; 'Verloren Grond', waarvoor hij de Bronzen Uil Publieksprijs kreeg. Verloren Grond vertelt de familiegeschiedenis van zijn ouders in Oost-Turkije. In 2017 kwam zijn tweede roman uit: Wees Onzichtbaar. Dit verhaal speelt zich af in de Amsterdamse wijk Bijlmermeer, waar Işık is opgegroeid. Deze roman werd bekroond met de Nederlandse Boekhandelsprijs 2018.

Auteur: Murat Isik
Titel: Wees onzichtbaar
Uitgever: Ambo Anthos
597 pagina's
Verschijningsdatum: mei 2017
ISBN: 9789041422903
Literatuur & Romans Literaire romans

Geen opmerkingen:

Een reactie posten

Laat gerust een reactie achter.
Dat wordt zeer op prijs gesteld en we willen graag weten wat je ervan vindt.